Khi đến hạn trả nợ, người vay vẫn có tài sản nhưng thẳng thừng nói “Tôi không trả đâu, anh muốn làm gì thì làm, cứ kiện đi”. Câu nói này có đủ để người vay bị xử lý hình sự hay không? Câu trả lời không nằm ở riêng lời nói, mà ở việc người vay có thực sự có điều kiện, khả năng thanh toán nhưng cố tình không trả và có hành vi thể hiện ý chí chiếm đoạt tài sản hay không.
Cho vay tiền thường bắt đầu từ sự tin tưởng. Có thể là người thân, bạn bè, đối tác hoặc một người từng nhiều lần vay và trả đúng hạn. Vì tin tưởng, chủ nợ giao tiền mà không nghĩ rằng có ngày mình phải lưu lại từng tin nhắn, từng lần chuyển khoản và tự hỏi liệu số tiền của mình có còn cơ hội thu hồi hay không.
Điều khiến chủ nợ bức xúc nhất đôi khi không phải là việc người vay chưa trả được tiền. Đó là khi đến hạn, người vay vẫn sinh hoạt bình thường, vẫn có tài sản nhưng nói thẳng: “Tôi không trả đâu. Anh muốn làm gì thì làm, cứ kiện đi.”
Người vay không bị xử lý hình sự chỉ vì nói “tôi không trả” hoặc vì chậm thanh toán. Để xem xét dấu hiệu của tội lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản theo điểm a khoản 1 Điều 175 Bộ luật Hình sự, cần làm rõ khoản nợ đã đến hạn, người vay có điều kiện và khả năng trả nhưng vẫn cố tình không trả, đồng thời có căn cứ thể hiện ý chí chiếm đoạt tài sản.
Nhiều người cho rằng phải bỏ trốn, cắt liên lạc hoặc thay đổi nơi cư trú thì người vay mới có thể bị xử lý hình sự. Cách hiểu này chưa đầy đủ.
Điều 175 Bộ luật Hình sự quy định về tội lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản. Trong đó, một hành vi đáng chú ý là người vay, mượn hoặc nhận tài sản theo hợp đồng, đến thời hạn trả lại tài sản mặc dù có điều kiện, khả năng nhưng cố tình không trả.
Người vay vẫn ở tại địa phương, vẫn nghe điện thoại hoặc vẫn xuất hiện trước mặt chủ nợ không loại trừ khả năng bị xem xét trách nhiệm hình sự. Tuy nhiên, việc người vay nói “không trả” cũng chưa tự động đồng nghĩa với việc họ đã phạm tội.
Câu nói đó có thể là một chứng cứ quan trọng về thái độ và nhận thức của người vay. Nhưng cơ quan tiến hành tố tụng vẫn phải làm rõ nhiều vấn đề khác, bao gồm:
Nói cách khác, người vay không thể đương nhiên thoát trách nhiệm hình sự chỉ vì họ không bỏ trốn. Nhưng chủ nợ cũng không thể chỉ dựa vào một câu nói để khẳng định chắc chắn người vay đã phạm tội.
Theo điểm a khoản 1 Điều 175 Bộ luật Hình sự, hành vi cần được xem xét không chỉ dừng lại ở việc người vay không thanh toán khoản nợ. Cần làm rõ đầy đủ các yếu tố liên quan đến việc nhận tài sản, thời hạn trả và khả năng thanh toán thực tế của người vay.
Công văn số 4962/VKSTC-V14 ngày 15/11/2023 của Viện kiểm sát nhân dân tối cao nhấn mạnh rằng cần làm rõ người vay đã đến thời hạn trả tài sản và tại thời điểm đó có điều kiện, khả năng trả nhưng cố tình không trả.
Xem Công văn 4962/VKSTC-V14Cơ quan có thẩm quyền phải điều tra, làm rõ khả năng trả nợ thực tế, chứ không thể chỉ dựa vào lý do người vay đưa ra hoặc chỉ nhìn vào việc họ đã tiêu hết tiền.
Cần lưu ý, “có tài sản” không phải lúc nào cũng đồng nghĩa với “có khả năng trả”. Một tài sản có thể đang thế chấp, là tài sản chung, không thuộc toàn quyền định đoạt của người vay hoặc có giá trị thực tế không đủ để thanh toán khoản nợ.
Ngược lại, khả năng thanh toán có thể được thể hiện qua tiền trong tài khoản, thu nhập, hoạt động kinh doanh, tài sản có thể xử lý hoặc các nguồn tài chính khác.
Vì vậy, những câu nói như:
có thể là chứng cứ thể hiện thái độ và nhận thức của người vay đối với nghĩa vụ của mình. Nhưng những lời nói đó chưa tự mình chứng minh được người vay có khả năng trả nợ.
Nếu chỉ dựa vào một câu nói, hôm nay người vay nói “không trả”, ngày mai vẫn nói “không trả”, thì không thể từ đó tự động kết luận rằng người này đã phạm tội. Điều cần chứng minh là tại thời điểm nghĩa vụ đến hạn, họ có khả năng thanh toán nhưng đã lựa chọn cố tình không trả.
Đây là tình huống khiến nhiều chủ nợ cảm thấy bất công. Người vay nói không có tiền trả, nhưng sau khi vay lại mua xe, sửa nhà, mua đất, xây nhà hoặc sở hữu thêm nhiều tài sản khác. Từ đó, chủ nợ cho rằng người vay rõ ràng có tiền nhưng cố tình không trả.
Cảm nhận này có thể xuất phát từ thực tế, nhưng cần phân biệt hai trường hợp khác nhau tại Điều 175 Bộ luật Hình sự:
Nếu người vay có tài sản hoặc nguồn tiền có thể dùng để thanh toán, khoản nợ đã đến hạn nhưng họ vẫn cố tình không trả, vụ việc có thể được xem xét theo điểm a khoản 1 Điều 175. Trọng tâm là khả năng thanh toán và ý chí cố tình không trả.
Điểm b khoản 1 Điều 175 áp dụng khi người vay nhận tài sản theo hợp đồng, sau đó sử dụng tài sản vào mục đích bất hợp pháp và chính việc sử dụng đó dẫn đến không còn khả năng trả lại tài sản.
Để xem xét trường hợp thứ hai, cần làm rõ đầy đủ các mắt xích sau:
Điều quan trọng là phải phân biệt sử dụng sai mục đích đã thỏa thuận với sử dụng vào mục đích bất hợp pháp.
Ví dụ, các bên thỏa thuận tiền vay được dùng để kinh doanh nhưng người vay lại dùng tiền để tiêu xài, xây nhà, mua sắm đồ dùng hoặc mua phương tiện đi lại. Việc này có thể là vi phạm thỏa thuận dân sự, nhưng không mặc nhiên là sử dụng tiền vào mục đích bất hợp pháp.
Công văn 64/TANDTC-PC phân biệt việc sử dụng tiền không đúng mục đích vay với việc sử dụng tiền vào mục đích bất hợp pháp. Việc dùng tiền vay để tiêu xài, xây nhà, mua sắm đồ dùng hoặc phương tiện đi lại, dù sau đó dẫn đến không trả được nợ, chưa được coi là sử dụng tài sản vào mục đích bất hợp pháp để xử lý theo điểm b khoản 1 Điều 175.
Xem nội dung giải đáp của Tòa án nhân dân tối caoNếu người vay dùng tiền vào mục đích bất hợp pháp nhưng vẫn còn khả năng trả thì chưa đủ yếu tố “dẫn đến không có khả năng trả lại tài sản”. Nếu người vay dùng tiền vào mục đích hợp pháp nhưng sau đó mất khả năng thanh toán thì cũng chưa đủ yếu tố tại điểm b. Trường hợp người vay có khả năng trả nhưng cố tình không trả thì cần xem xét theo điểm a.
“Ý chí không trả” thường không được thể hiện bằng một tài liệu duy nhất. Cơ quan tiến hành tố tụng phải đánh giá tổng thể lời nói, hành vi và tình hình tài sản của người vay để xem xét liệu người này có thực sự cố tình không trả hay không.
Các tin nhắn, ghi âm hoặc lời thừa nhận như “Tôi không trả đâu”, “Có tiền tôi cũng không trả”, “Cứ kiện đi” hoặc “Tôi không có thiện chí trả” có thể thể hiện người vay biết rõ nghĩa vụ của mình nhưng chủ động lựa chọn không thực hiện.
Lời nói sẽ có sức nặng hơn nếu đi kèm những hành vi cho thấy người vay có tài sản, có khả năng thanh toán nhưng vẫn chủ động làm giảm khả năng thu hồi tài sản của chủ nợ.
Những hành vi đi kèm có thể được xem xét bao gồm:
| Tình tiết | Ý nghĩa cần xem xét |
|---|---|
| Chỉ chậm trả, không có tài sản | Có thể là quan hệ dân sự. |
| Không có tiền do rủi ro kinh doanh thực tế | Chưa đủ để kết luận chiếm đoạt. |
| Có tài sản nhưng tài sản đang thế chấp, không đủ giá trị | Cần đánh giá khả năng thanh toán thực tế. |
| Có tài sản, có khả năng xử lý nhưng dứt khoát không trả | Có thể là dấu hiệu “cố tình không trả”. |
| Tẩu tán hoặc che giấu tài sản sau khi đến hạn | Là tình tiết bất lợi, có thể củng cố ý chí chiếm đoạt. |
| Vừa nói không trả vừa ngăn cản hoạt động thu hồi hợp pháp | Có thể là chuỗi hành vi chứng minh ý thức chiếm đoạt. |
Một tình huống được Tạp chí Tòa án phản ánh tại Hậu Giang cho thấy người bị tố giác được cho là đã nói mình “không có ý định trả”, “không có thiện chí trả” và thách thức chủ nợ đưa vụ việc ra Tòa án.
Tuy nhiên, Cơ quan điều tra sau đó không khởi tố vụ án và Viện kiểm sát bác đơn khiếu nại. Tình huống này cho thấy lời nói thách thức có thể khiến chủ nợ rất bức xúc, nhưng để xử lý hình sự vẫn cần chứng minh đầy đủ điều kiện, khả năng trả và hành vi chiếm đoạt.
Một người không bị xử lý hình sự chỉ vì chậm trả nợ hoặc nói một câu “tôi không trả”.
Nhưng câu nói đó cũng không phải là không có giá trị. Khi được đặt trong mối liên hệ với thời hạn trả nợ, khả năng thanh toán, tài sản, thu nhập và các hành vi tẩu tán hoặc che giấu tài sản, câu nói này có thể góp phần chứng minh ý chí cố tình không trả và ý chí chiếm đoạt.
Cần chứng minh người vay đã đến hạn, có điều kiện, khả năng trả nhưng cố tình không trả.
Cần chứng minh người vay đã sử dụng tài sản vào mục đích bất hợp pháp và chính việc sử dụng đó dẫn đến không có khả năng trả lại tài sản.
Hai trường hợp này không nên bị đánh đồng. Sử dụng tiền sai mục đích chưa chắc là sử dụng vào mục đích bất hợp pháp; còn nói không trả chưa chắc chứng minh được người vay có khả năng thanh toán.
Bên cạnh việc xem xét dấu hiệu hình sự, để việc thu hồi tiền hiệu quả hơn so với việc tự mình đi đòi, khởi kiện dân sự để có bản án có hiệu lực và nhờ cơ quan thi hành án thu hồi tiền cũng là một lựa chọn nên được ưu tiên. Điều quan trọng đối với chủ nợ là nhận diện đúng bản chất vụ việc, bảo quản chứng cứ và lựa chọn con đường pháp lý phù hợp trước khi tài sản hoặc quyền lợi của mình tiếp tục bị ảnh hưởng.
Dưới đây là một số câu hỏi thường gặp liên quan đến việc người vay không trả nợ, có tài sản nhưng chây ỳ và dấu hiệu của tội lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản.
